A.R.T.H.E.S.I.S.

Η ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ –L’ESTETICA DELLA CRISI
Από τη σειρά μαθημάτων στο πλαίσιο του προγράμματος EXPOLIS, Σχολή Καλών Τεχνών της Μπρέρα, Μιλάνο, 2012)
(SEGUE IL TESTO ITALIANO ALLA FINE DEL TESTO GRECO)
1.Πλήθος είναι οι φωνές που κατά τα τελευταία χρόνια, ιδίως μετά την έναρξη της χρηματοοικονομικής κρίσης, καλούν τους καλλιτέχνες, ως θεματοφύλακες της αδέσμευτης κι απεριχαράκωτης έκφρασης να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων και μαζύ με τους άλλους διανοούμενους να εκπροσωπήσουνε τη λαϊκή αγανάκτηση. Η ζητούμενη αντίδραση των καλλιτεχνών, που με τον τρόπο τους αναμένεται να εγείρουν ένα κρηπίδωμα ενάντια στην κατήφεια που έχει προκαλέσει η οικονομική και συνάμα ηθική κρίση που δηλητηριάζει τις σημερινές κοινωνίες στην Ευρώπη κι αλλού, αναμένεται να ενσταλάξει την κούφιση στις ψυχές των πασχόντων ανθρώπων μέσα από την ‘ομορφιά’. Οι κούφες, εν πολλοίς, προσδοκίες τούτες και παρακινήσεις μοιάζουν να ξαναπιάνουν από την αρχή το διανοητικό και θεωρητικό νήμα της ιδεαλιστικής αντίληψης του Χέγκελ για την Τέχνη, για τον οποίον «εάν η Τέχνη δε δύναται να γλιτώσει τον άνθρωπο από το απόλυτο κακό, τουλάχιστον μπορεί να του προσφέρει μι’ ανακούφιση».

2.Η άποψη όμως τούτη γύρω από τον ρόλο της τέχνης, μακράν του γεγονότος ότι δεν είναι πέρα για πέρα αληθής, είναι και σε μεγάλο βαθμό απλοϊκή και μάλιστα παθητική κι ίσως ίσως επικίνδυνη για την εικόνα και τον ρόλο αυτής της ιδίας και του ανθρώπου και της κοινωνίας εν γένει….Η Τέχνη πάντοτε στο μάκρος των αιώνων και χάρις στο ιδιαίτερο μήνυμά της, που είχε το χάρισμα να εξακοντίζεται και να οσμώνεται σε όλα τα μήκη και πλάτη της κοινωνικής και προσωπικής συνείδησης και στους χώρους και της μορφής ζωής του ανθρώπου, υπήρξε ένα εργαλείο έμπνευσης και κοινωνικής αντίδρασης, ένα όργανο προνομιακό για τη διάπλαση της συνείδησης του ατόμου για τη ζωή και της πράξης και της πολιτικής αντίληψης των λαών.

3.Μολαταύτα, στους πρόσφατους καιρούς, η δύση και παρακμή των πρωτοποριών του κινημάτων της νεωτερικότητας δεν επιβράδυνε απλώς, αλλά κατά το μάλλον, ή ήττον, πισωγύρισε την προωθητική ενέργεια της Τέχνης ως εμπροσθοφυλακής των εξελίξεων.
Ο καλλιτέχνης κι οι δημιουργίες του, μέσα από τους παντοδύναμους (και συχνά δυναστικούς όσον αφορά την ελευθερία της επιλογής της καλλιτεχνικής πορείας του καθενός) μηχανισμούς της αγοράς της τέχνης, έχουν οδηγηθεί σ’ έναν αυτοβαυκαλισμό και σε έναν «ηδονισμό», τόσον όσον αφορά το πεδίον της ‘παραγωγής’ (υπό το νόημα στο οποίο έχει αναχθεί πλέον τούτη η έννοια έπειτα από την αλλαγή του παραδείγματος στο μεταφορντικό μοντέλο), όσο και στο κύρος και την θέση που χαίρει ο δημιουργός και τα έργα του μέσα στην κοινωνία και τη ζωή.
Ο καλλιτέχνης και οι δημιουργίες του διαμέσου ενός εκτεταμένου δικτύου γεγονότων και δυνατοτήτων (Μουσεία, Κέντρα Τέχνης, Μπιενάλε, γκαλερί, δημόσιους χώρους, διαφήμιση κλπ), έχουν ‘θεσμοποιηθεί’ (institutionalized) και διαρκώς αναζητούν τους τρόπους για να διεισδύσουν και να διατηρηθούν εντός του γενικού και παγκόσμιου συστήματος προαγωγής και ανακύκλωσης των γεγονότων, των μορφών, της μόδας, των παρουσιών, εις βάρος της δημιουργικής αναζήτησης για το πλάσιμο μίας νέας καλλιτεχνικής φόρμας και στάσης. Στα σημερινά χρόνια, η έννοια του Νέου έχει αντικατασταθεί από αυτή του ‘Σκανδάλου’, του ‘Φαντασμαγορικού’, του ‘Ηχηρού’—όχι όμως στα πρότυπα της έκπληξης και της καταγγελίας των δοξοσοφιών και των οπισθοδρομικών ηθών της τοτινής εποχής των πρωτοποριών. Σε μία εποχή που ο τρόμος, η ρευστότητα και το ‘πλήγμα’ (κυριολεκτικά) των εικόνων –που όμοια με την επιθυμία αναζητούν την αμείωτη επανάληψη και την ένταση—ο καλλιτέχνης επιδιώκει να δημιουργήσει ΄σάλο’, εξακτινώνοντας τη φήμη του μέσα από τη συνέργεια των διαφημιστικών μεθόδων και της πρέπουσας σε αυτές εικόνας, αποσπώντας την εικόνα από τον καθαρό ρόλο και το κοινωνικό της και γιατί όχι (επειδή η λέξη είναι παρεξηγημένη) ιδεολογικό της περιεχόμενο.

4.Τα δε τελευταία χρόνια, η καλλιτεχνική δημιουργία έχει υποστεί μία ‘ΑΣΤΕΟΠΟΙΗΣΗ’ (urbanization), όχι μόνο σ’ ό,τι αφορά τον τόπο της δημιουργίας, παρουσίασης και δραστηριοποίησής της, και το κοινό στο οποίο απευθύνεται. Πιότερο, η ‘αστεοποίηση’ τούτη εντοπίζεται κι αφορά το περιεχόμενο και την συλλογική εικόνα της μορφής της=οι καλλιτεχνικές φόρμες έχουν γίνει ακόμη πιο ‘ποπ’ και τρόπον τινά ομοιόμορφες. Έχουν ‘εκκλαϊκευθεί» σε μέγιστο βαθμό, απορροφώντας τα τεχνολογικά και συμπεριφοριακά μηνύματα των καιρών χωρίς μία μεσολάβηση και μία (ακόμη κι ιδεολογική) μεταγραφή και μεταμόρφωσή τους, η χωρίς να μετακενώνει σε τούτα τα μηνύματα ένα στοιχείο ταξικό, ή πολιτικό. Η αντίδραση περιορίζεται απλώς στη μορφολογική (από)μίμηση της αισθητηριακής, συναισθηματικής κι εμπειρικής πραγματικότητας. Και της λιμπιντινικής καθαρά, επιθυμίας.
Ο ρόλος που διαδραματίζουν σε αυτό οι νέες τεχνολογίες είναι καθοριστικός. Ήδη έχει εδραιωθεί η εποχή μίας νέας ‘αναπαράστασης», ενός νέου διαδεδομένου ζωγραφικού ρεαλισμού (που ξεπερνά το τελάρο, ή τη φωτογραφία: σαν στάση και αντίληψη και χειρονομία και πρόθεση, βρίσκεται παντού). Είναι ένας ρεαλισμός ακόμη πιο περιγραφικός και δημοφιλής, λαϊκός, σύμφωνος προς τις απαιτήσεις των νέων μηντιατικών κι επικοινωνιακών ψηφιακών μορφών(Internet, videogames, διαφήμιση, ψηφιακή τηλεόραση, HD, νέες μορφές μοντάζ και Photoshop κλπ). Οι απαιτήσεις τούτων των νέων τεχνικών μέσων και μορφών (που αφορούν τα γραφικά, την ταχεία εναλλαγή των (ιστο)σελίδων, την εύληπτη εικόνα, που με τα απλοϊκά στοιχεία της θα βοηθά τη γοργή περιήγηση και το σύντομο cut and paste) , δίνουν τα πρωτεία στον ρεαλισμό –τον όσο πιο απλό και φωτογραφικό—έναντι της αφαίρεσης και του εννοιολογικού/ σειραϊκού χώρου έκθεσης των στοιχείων. Με τον τρόπο τούτο δίνεται η δυνατότητα και στην ανάδυση ενός νέου τρόπου στην αντίληψη της φόρμας και της συναίσθησης του ανθρώπινου σώματος, ή των κοινωνικών και συμπεριφορικών μορφών ζωής. Επιπλέον, με λογικούς όρους μιλώντας, το ενδιαφέρον έχει οντολογικά στραφεί και στα ‘δυνητικά’/’υποθετικά’ (contrafactual) , τα ‘αφηρημένα όντα’ (abstract beings) των Meinong, Invagen, στα πλαίσια μίας καλλιτεχνικής ‘science fiction’ (που κι αυτή με τη σειρά της έχει παγιωθεί στην αστεοποίηση και την ποπ εικόνα διαδεδομένων μορφών τέχνης, όπως τα κινούμενα σχέδια, ή τις ταινίες φαντασίας).

5. Μέσα σε τούτο το ευρύτερο πλαίσιο—που έχει επιβεβαιωθεί κι ιστορικά—η Τέχνη στην εποχή της κρίσης διαιρείται σε δύο μορφές ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ και ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ. Είτε καταντά ένα ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΙΣΤΙΚΟ ΜΗΝΥΜΑ— ως μία καθαρά ιδεολογική αντίδραση, αγκαλά και δε διαθέτει αμιγώς ταξικά χαρακτηριστικά—,είτε διολισθαίνει σε μία μορφή «ΚΟΝΦΟΡΜΙΣΜΟΥ» και ΔΙΑΣΚΕΔΑΣΗΣ, η οποία στοχεύει σε μία πιο ‘αμβλυμένη’ κι ανώδυνη μορφή δημιουργίας ‘ωραίων μορφών’, ρόδινων και γλυκανάλατων, με το πρόσχημα ότι πρέπει σε τέτοιες στιγμές να προσφέρεται ‘τέρψη’ στον πάσχοντα κόσμο, ή ‘ανακούφιση’ και ‘γαλήνη’ στα δεινά του. Αλλά, ο βαθύτερος στόχος της είναι αμιγώς οικονομικός και προσανατολίζεται στο να διατηρηθεί αμείωτο το κοινό, η αποδοχή, η αμοιβές, η παρουσία κι η φέτα του στην πίτα της αγοράς της τέχνης.

6. Ο ρεαλισμός, το ντοκουμενταρίστικο ύφος, η ασυμβόλιστη (ή, σπάνια, η συμβολική) καταγγελία, η καρικατούρα, η ειρωνεία κι η σάτιρα, ή από την άλλη τα τερπνά και εκλεπτυσμένα, τα φαντασμαγορικά και διασκεδαστικά, τα ερωτικά και σκανδαλώδη μηνύματα (ανάλογα με την ‘πυκνή’, ή την ‘τρυφερή’ έννοια του περιεχομένου τους), είναι οι μορφές δημιουργίας εκείνες που ξεχωρίζουν ιδιαίτερα σαν τρόποι του δημιουργείν και ποιείν σ’ αυτήν την ιδιαίτερη περίοδο.

7. Ιστορικά, στα μαθήματα γίνεται μία εκτεταμένη παράθεση σε περιόδους και χρόνια δύσκολα της Τέχνης στην Ιταλία (λόγω Μπρέρα) κατά την περίοδο του Φασισμού, κατά τη διάρκεια των οποίων εξετάζονται κινήματα και τάσεις που ξεπήδησαν οδηγημένα από τις ανάγκες των περιστάσεων (όπως, πως ο ζωγραφικός ρεαλισμός—όχι μόνον για λόγους πολιτικής προπαγάνδας, όπως στην περίπτωση του Guttuso—μετασχημάτισε σταδιακά τη μορφή της παραγωγής και καλλιτεχνών όπως οι Φουτουριστές, ή οι Πρωτοποριακοί: παράδειγμα οι μεταφυσικοί πίνακες του Ντε Κίρικο, ή παρά το προανάκρουσμα του μινιμαλισμού και της αφαίρεσης που εντοπίζονται στα τελευταία στάδιά τους, τα μπουκάλια του Μοράντι).

8. Μα, πάνω απ’ όλα, μία περίοδος στην οποία στέκεται ιδιαίτερα η έρευνα, είναι το παράδειγμα της ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ Της ΒΑΪΜΑΡΗΣ (καίτοι έχει καταστεί κοινότυπο λόγω της υπερβάλλουσας χρήσης που έχει γίνει επί ματαίω λόγω της τρέχουσας κρίσης) και του ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ. Ελέγχεται πως και πόσο η κρίση προκάλεσε την έκλειψη μίας σημαίνουσας πρωτοπορίας του ΕΞΠΡΕΣΙΟΝΙΣΜΟΥ. Ή, όπως η περίπτωση του Κυβισμού στη Γαλλία—ιδίως μετά την νέο-κλασσικιστική στροφή του Πικάσο, που άφησε πίσω τα πιο φουτουριστικο-κυβιστικά πολιτικού περιεχομένου μηνύματα του Fernand Leger—και του ιταλικού Φουτουρισμού, ο οποίος εν τέλει εγκολπώθηκε πιο ρεαλιστικές φόρμες, ή του Σουρεαλισμού, ο οποίος εξόν ελαχίστων εξαιρέσεων (κι αυτών ευκαιριακά λόγω του effet που διεκδικούσε να προσδώσει) είχε από την αρχή στραφεί προς μία αναπαραστατική απεικόνιση των επάλληλων επιπέδων του ονείρου και της λίμπιντο σύμφωνα με την ψυχαναλυτική μέθοδο κι εν γένει θα πρέπει –τεχνοτροπικά—να θεωρείται ένα ρεαλιστικό ζωγραφικό κίνημα.

9.Το σκέλος ‘προπαγάνδα’, όπως αυτό εκφράσθηκε από τον Georg Gross, ή η άπλότητα των μορφών, είτε μέσω του Bauhaus, ή τη τρόπον τινά μεταφυσική zurück zur Sachen, τη ‘γυμνότητα’ του θεάτρου του Μπρεχτ, ή την σκηνογραφική υπερβολή του Piscator– είτε από την αντίπερα όχθη με τον Ψευδο-Κλασσικισμό των Φασιστών και των Ναζί—έρχεται σ’ αντίθεση με τους τρόπους διασκέδασης των Καμπαρέ, του κινηματογράφου και των ‘reclames’, ή τον λαϊκό Τύπο και τις εικόνες του, που έγιναν το παράδειγμα της ‘ελαφρότητας’ και της τρυφηλότητας εν μέσω κρίσης –σαν την κραιπάλη της αντίδρασης στο αβέβαιο αύριο των πολιορκούμενων Αθηναίων, που περιγράφει ο Θουκυδίδης. Και τα δύο όμως τούτα παραδείγματα συνιστούν την εικόνα που εάν όχι στην πλήρη της μορφή, τουλάχιστον στις βασικές γραμμές της, σπεύδει να προσλάβει η τέχνη –υπακούοντας σε ανθρώπινες ψυχολογικές νομοτέλειες, κι όχι έλλογες επαγωγές—σε χρόνους βαθηάς κρίσης.

Δρ Γιώργης-Βύρων Δάβος

L’ ESTETICA DELLA CRISI
(Lezione nel ambito del Proggetto EXPOLIS, del prof. Massimo Mazzone)

Negli ultimi tempi si propagano le voci che chiedono agli artisti, come rappresentanti di una piu’ ampia classe di intellettuali, a reagire nel suo modo contro la morosita’ generata dalla crisi finanziaria e morale, propagata sempre di piu’ nella societa’ odierna, inspirando l’ottimismo e la consolazione atravverso la ‘belleza’ agli esseri umani sofferenti. Queste instigazioni semprano riprendere l’ immagine spirituale e ideale che promuoveva nei confronti dell’ arte Hegel, per cui “se l’ arte non puo’ salvare gli uomini dal male assoluto, al meno puo’ offrirli un conforto”.
Questa immagine pero dell’ arte, lungi dall’ essere vera, e’ troppo semplicistica. L’ arte e sempre stata, nell’ arco di molti secoli e grazie alla sua forza di diffusione del suo messagio a piu’ ampli ceti della societa’, uno strumento di inspirazione e reazione sociale e un organo per la formazione della coscienza della vita e l’ agirsi umano e dell’ immagine politica dei popoli.
Purtroppo, nei tempi recenti e dopo il declino del movimento modernistico e delle prime avvanguardie, questa attivita’ dell’ arte e’ stata in ritroso: l’ artista e la sua creazione a travverso i mecanismi potenti del mercato d’ arte, e’ stato indotto in un ‘edonismo’, tanto nel ambito della sua ‘produzione’ (nel senso che questo concetto si e’ rinvestito dopo l’ avvento del metafordismo), quanto al suo statuto dentro la societa’ e la vita. L’ artista e le sue opere, tramite una rete diffusa di eventi e possibilita’ (musei, centri artistici, Biennali, gallerie, spazi pubblici e pubblicitari etc) sono diventati “istituzionalizzati”, sempre in ricerca di farsi introdurre nel ambito di un sistema globale di propagazione e ripetizione di eventi, forme, e presenze, a detrimento dei sforzi per l’ innovazione e la ricerca di nuove forme artistiche. Tuttoggi, ogni innovazione va intesa nei panni della “provocazione” per la provocazione, e dello “scandaloso” che fa scalpore e catapulta la fama tramite la reazione pubblicitaria, estrapolata al livello dell’ immagine pura e non del contenuto sociale e ideologico.
Di piu’ l’ arte e la creazione artistica ha subito una “urbanizzazione”, non solo nei confronti del luogo del suo farsi e del pubblico in cui si rivolge, ma piuttosto per quanto riguarda il suo contenuto e l’ immagine collettiva della sua forma= le forme artistiche sono diventate piu’ “pop” e uniforme, sono state “volgarizzate”, inglobando i messaggi, tecnologici e comportamentali, temporanei senza mediazione o trasformazione ideologica, o introducendo un elemento di classe, o politico; reagiscono solo come un’ imitazzione formale della realta’ sensoriale, emotiva e empirica.
Il ruolo che le nuove tecnologie svolgono in questo senso e’ decisivo: si e’ cimentata l’ era di una nuova “rappresentazione”, un nuovo realismo pittorico, ancora piu’ descrittivo e popolare, conforme all’ esigenze delle nuove forme mediatiche e comunicazzionali (Internet, videogames, pubblicita’, televisione digitale e HD etc). Queste esigenze ( che riguardano la grafica, la velocita’ del movimento e del cambio delle sue ‘pagine’, la visibilita’ e semplicita’ dei suoi elementi), premiano il realismo artistico piu’ che l’ astrazione o il concettuale, cosi’ danno nascita anche a una nuova visione delle forme e la concezzione del corpo umano, o delle forme di vita sociale e dei comportamenti. L’ interesse si e’ riportato anche nel elemento “contrafattuale” e gli “enti astratti” di una ‘science fiction’ artistica (anche questa cimentata sull’ urbanizzazione e la pop immagine dei cartoni animati e dei film di fantasia).
In questo ambito—che anche storicamente e’ confermato—l’ arte nei tempi di crisi si divide in due forme di reazione e produzione. Oppure si diventa messaggio di propaganda—come pura reazione ideologica, anche se non avendo le caratteriche di classe—ossia si slita in una forma “confortistica” e di “distrazione”, puntata su una dimensione piu’ arrotondita e innocua,“rosa” e edolcorata della forma artistica (sia per adattarsi all’ idea di “conforto” della gente, o provando di “appacire” e “passificare” i sentimenti forti della gente, sia per motivi puramente commerciali, per il mero scopo di mantenere un pubblico, o la fetta nel mercato dell’ arte). Il realismo, la caricatura, l’ ironia e la satira, o i messaggi chiari e belli (a seconda la tendenza ‘forte’, o ‘dolce’ del suo contenuto), sono le forme di fare piu’ di spicco nel ambito di questa situazione.
Storicamente, si fa un riferimento esteso nel esempio del periodo degli anni difficili dell’ arte italiana durante il fascismo (come il realismo pittorico, non solo di propaganda come Guttuso, ha trasformato la produzione anche dei futuristi, o avvanguardisti—vedi i quadri metafisici di De Chirico, o, malgrado l’ annunzio di un minimalismo e l’ astrazzione, le bottiglie di Morandi. Ma soprattutto un periodo in cui si soffermera’ questa indagine di marchio storico sara’ l’ esempio della Repubblica di Weimar in Germania: come la crisi ha provocato l’ eclissi di un’ avvanguardia come l’ espressionismo, (o come il cubismo nella Francia –soprattutto nella svolta di Picasso in una visione piu’ classicista—e del futurismo italiano ha abracciato impronte piu’ realistiche, e come il Surrealismo a parte del suo contenuto psicanalitico-libidinale e’ stato fondalmentamente un movimento di rappresentazione pittorica) a merito di una visione piu’ realistica. La versione propaganda come e’ stata espressa da Gross, etc, o dalla semplicita’ del Bauhaus in architettura o nella nudita’ del teatro di Brecht e l’ esagerazione scenografica del Piscator, e come i modi del Cabaret, del cinema e dei ‘reclames’ e la stampa popolare e i suoi immagini, hanno esemplificato la ‘leggerezza’ e il messaggio di conforto e distrazzione dal parte del arte in quei tempi.

Prof. Giorgio –Byron Davos

Annunci

Rispondi

Inserisci i tuoi dati qui sotto o clicca su un'icona per effettuare l'accesso:

Logo WordPress.com

Stai commentando usando il tuo account WordPress.com. Chiudi sessione /  Modifica )

Google+ photo

Stai commentando usando il tuo account Google+. Chiudi sessione /  Modifica )

Foto Twitter

Stai commentando usando il tuo account Twitter. Chiudi sessione /  Modifica )

Foto di Facebook

Stai commentando usando il tuo account Facebook. Chiudi sessione /  Modifica )

w

Connessione a %s...